Columbine, 1999. Trzynaście zamordowanych osób, dwóch sprawców i jeden muzyk, którego część Ameryki postanowiła obarczyć odpowiedzialnością za cudzą zbrodnię.
Zastanawiam się czasami, czy ludzie naprawdę chcą znać prawdę. Czy może zdecydowanie bardziej odpowiada im znalezienie kogoś, na kogo można zrzucić całe zło tego świata, a później z czystym sumieniem wrócić do własnego życia.
Najlepiej, żeby ten ktoś wyglądał inaczej. Nosił czarne ubrania, makijaż, mówił niewygodne rzeczy i nie miał najmniejszej ochoty przypodobać się religijnym moralistom.
Marilyn Manson? Kandydat idealny.
W 1999 roku Ameryka przeżyła tragedię, która na zawsze zapisała się w jej historii. Zginęły dzieci, rodziny zostały rozbite, a temat bezpieczeństwa w szkołach powrócił z całą brutalnością.
I gdzieś pośród tego wszystkiego znalazło się miejsce na obwinianie muzyka.
Nie sprawcy. Nie człowieka, który dostarczył broń. Artysty, którego w chwili zbrodni nawet tam nie było.
Brzmi niedorzecznie? Bo takie właśnie było.
Columbine. Dzień, którego nie da się zapomnieć
20 kwietnia 1999 roku Eric Harris i Dylan Klebold dokonali masakry w Columbine High School w Kolorado. Zamordowali dwunastu uczniów i nauczyciela, ranili wiele kolejnych osób, a następnie popełnili samobójstwo.
W 2025 roku do listy śmiertelnych ofiar dołączyła Anne Marie Hochhalter, która przez ponad ćwierć wieku żyła z konsekwencjami odniesionych obrażeń. Jej śmierć uznano za zabójstwo związane ze strzelaniną.
O Columbine powstały książki, dokumenty, analizy psychologiczne i niezliczone reportaże. Badano zachowanie sprawców, ich wcześniejsze groźby, dostęp do broni i wszystkie sygnały, które mogły świadczyć o przygotowaniach do tragedii.
Ale zanim wiele z tych ustaleń dotarło do opinii publicznej, zaczęła krążyć inna historia.
Historia o muzyce, która rzekomo zmienia młodzież w morderców.
I oczywiście o Marilynie Mansonie.
Cały ten kurewski absurd
Wyobraźmy sobie tę sytuację.
Rodzice czekają na informacje o dzieciach. Szkoła jest miejscem zbrodni. Ludzie próbują zrozumieć, jak dwóch nastolatków mogło przygotować i przeprowadzić coś tak potwornego.
A część komentatorów zaczyna zastanawiać się nad tym, czego słuchali sprawcy i czy przypadkiem nie inspirowali się facetem z czarnymi ustami.
Kurewski absurd.
Manson był wówczas jednym z najbardziej kontrowersyjnych artystów amerykańskiej sceny muzycznej. Jego albumy, koncerty i wizerunek od dawna wywoływały protesty środowisk konserwatywnych i religijnych.
Był prowokatorem. Chętnie igrał z chrześcijańską symboliką, drwił z moralnych autorytetów i odmawiał dostosowania się do oczekiwań ludzi, którzy najchętniej usunęliby z kultury wszystko, co budzi dyskomfort.
Po Columbine rozpowszechniano twierdzenia, że Harris i Klebold byli jego fanami.
Późniejsze ustalenia tego nie potwierdziły. Sprawcy interesowali się między innymi muzyką KMFDM i Rammsteina, a w relacjach dotyczących ich gustu pojawiały się wręcz informacje, że Mansona nie lubili.
Najbardziej irytuje mnie jednak coś innego.
Nawet gdyby uwielbiali Mansona, co to, do cholery, zmieniałoby w kwestii odpowiedzialności za morderstwo?
Czy słuchanie brutalnej muzyki oznacza gotowość do zabijania? Czy każda osoba interesująca się horrorem jest potencjalnym psychopatą?
Od lat słucham metalu. W tym black metalu, który przecież nie słynie z delikatnej estetyki ani tekstów o zbieraniu kwiatków na łące. I nie potrzebuję nikogo, kto będzie mi tłumaczył, że słuchanie muzyki z agresywnym przekazem oznacza aprobowanie rzeczywistej przemocy.
To są dwie zupełnie różne rzeczy.
A mimo to wciąż znajdują się ludzie, którzy nie chcą albo nie potrafią tego rozróżnić.
Chrześcijańscy moraliści znaleźli sobie diabła
W tej historii wyjątkowo drażni mnie postawa tych środowisk religijnych, które uznały Mansona za wygodny symbol zepsucia młodzieży.
Nie odkryły go przecież po Columbine. Walczyły z jego twórczością już wcześniej.
Manson otwarcie krytykował chrześcijaństwo, wykorzystywał satanistyczną symbolikę i podważał autorytety. Dla części konserwatywnych chrześcijan już samo to było wystarczającym powodem, żeby uznać go za niebezpiecznego.
A później wydarzyło się Columbine.
I nagle człowiek, który śpiewał o religii, przemocy i hipokryzji, miał stać się częścią wyjaśnienia masowego morderstwa.
Jak cholernie wygodnie.
Zamiast zastanawiać się nad tym, jak nastolatkowie zdobyli broń, jakie groźby wcześniej kierowali pod adresem innych i dlaczego nie udało się zapobiec tragedii, można było urządzić kolejny moralny spektakl.
Wskazać Mansona, oburzyć się jego makijażem, opowiedzieć coś o satanizmie i uznać, że sprawa jest rozwiązana.
Tylko że nie była.
Najbardziej zadziwia mnie ta obsesja na punkcie pozorów. Wystarczy czarna koszulka, długie włosy czy pentagram, żeby niektórzy zaczęli doszukiwać się w człowieku zagrożenia.
A przecież rzeczywista przemoc nie musi mieć makijażu, tatuaży ani żadnej charakterystycznej estetyki.
Może mieć schludną koszulę, rodzinę, dobrą opinię sąsiadów i miejsce w pierwszej ławce kościoła.
Nie twierdzę, że wierzący ludzie są z natury bardziej skłonni do przemocy. Twierdzę, że religijność, podobnie jak wygląd, nie daje żadnej gwarancji moralności.
Nie cierpisz Mansona? Doskonale, nie musisz go słuchać.
Ale do kurwy nędzy, nie rób z niego wspólnika morderców tylko dlatego, że nie podoba ci się jego światopogląd.
Manson zabiera głos
W 1999 roku muzyk opublikował w „Rolling Stone” esej „Columbine: Whose Fault Is It?”.
Zamiast przepraszać za własną twórczość, zaczął zadawać niewygodne pytania o amerykańskie społeczeństwo.
Pisał o mediach, które zamieniają przestępców w rozpoznawalne postacie. O obsesji na punkcie przemocy i hipokryzji społeczeństwa, które chętnie kupuje brutalne obrazy, a później oburza się ich obecnością w kulturze.
Jego krytyka dotyczyła również broni i politycznego wykorzystywania tragedii.
Nie trzeba zgadzać się z każdym zdaniem Mansona, żeby dostrzec sens tej argumentacji.
Bo gdzie kończy się odpowiedzialność twórcy, a zaczyna odpowiedzialność człowieka, który dokonuje przestępstwa?
W sztuce istnieją brutalność, śmierć, nienawiść, religijne prowokacje, seksualność i całe mnóstwo rzeczy, które mogą wywoływać dyskomfort. Nie każda z nich jest pochwałą przedstawianego zachowania.
Gdybyśmy zaczęli pociągać autorów do odpowiedzialności za wszystkie czyny odbiorców ich dzieł, musielibyśmy chyba pozamykać połowę bibliotek i wytwórni filmowych.
Tylko co by to dało?
Czy świat stałby się bezpieczniejszy?
Wątpię.
Zamiast tego moglibyśmy zacząć od potraktowania sprawców przemocy jako ludzi odpowiedzialnych za własne decyzje, a nie bezwolnych marionetek sterowanych przez muzyków.
Człowiek, który chciał słuchać
W 2002 roku Marilyn Manson wystąpił w dokumencie Michaela Moore’a „Bowling for Columbine”.
To jeden z tych fragmentów filmu, które zostały mi w pamięci.
Moore pyta artystę, co powiedziałby społeczności Columbine.
I Manson, człowiek tak chętnie przedstawiany jako niebezpieczny prowokator, odpowiada, że nie powiedziałby nic. Wolałby słuchać. Zwraca uwagę, że właśnie tego, jego zdaniem, wcześniej zabrakło.
Przyznam, że jest w tej odpowiedzi coś niezwykle mocnego.
Nie dlatego, że nagle uczyniła z niego moralny autorytet. Nie dlatego, że jeden wywiad dowodzi, jakim człowiekiem jest prywatnie.
Po prostu kontrast jest uderzający.
Całe to publiczne oburzenie, oskarżenia, protesty i przedstawianie go niemal jak diabła wcielonego.
A później widzimy spokojnie odpowiadającego muzyka, który zamiast moralizowania wybiera słuchanie.
Nie zamierzam również romantyzować sprawców Columbine. Harris i Klebold dokonali potwornej zbrodni i nic tego nie usprawiedliwia.
Ale rozumienie mechanizmów prowadzących do przemocy nie jest jej usprawiedliwianiem.
Można potępiać morderstwo i jednocześnie zastanawiać się, dlaczego konkretne sygnały ostrzegawcze zostały zignorowane.
Można mówić o odpowiedzialności sprawców bez udawania, że tragedia wydarzyła się w społecznej próżni.
Tylko do tego potrzeba czegoś więcej niż oburzenia na muzyka.
Nie zamierzam robić z Mansona świętego
Chcę w tym miejscu zaznaczyć coś bardzo wyraźnie.
Obrona człowieka przed bezpodstawnym przypisywaniem mu odpowiedzialności za Columbine nie oznacza obrony wszystkiego, co kiedykolwiek zrobił.
Marilyn Manson stał się później bohaterem innych poważnych kontrowersji, w tym oskarżeń dotyczących przemocy wobec kobiet. To temat zasługujący na osobną analizę, z uwzględnieniem ustaleń prawnych, relacji osób zgłaszających przemoc i stanowiska samego artysty.
Ale mieszanie tych spraw z Columbine byłoby zwyczajnie nieuczciwe.
Nie muszę uznawać człowieka za idealnego, żeby sprzeciwiać się oskarżaniu go o coś, czego mu nie udowodniono.
Nie wymagam też od nikogo, żeby go lubił.
Niech każdy sam ocenia jego twórczość, zachowanie i wypowiedzi.
Jednak niech robi to na podstawie faktów, a nie wygodnej historii o morderczej muzyce.
Kiedy wygląd staje się ważniejszy od faktów
Wciąż zastanawia mnie, jak łatwo niektórzy ludzie potrafią przyjąć najbardziej absurdalne wyjaśnienie tragedii, jeżeli pasuje ono do ich wcześniejszych uprzedzeń.
Manson był dziwny, kontrowersyjny i niewygodny.
Więc kiedy w amerykańskiej szkole doszło do masakry, jego nazwisko stało się częścią medialnej dyskusji o zagrożeniach dla młodzieży.
Odwoływano występy, protestowano przeciwko jego koncertom, a on sam po latach mówił, że wydarzenia związane z Columbine niemal zniszczyły jego karierę.
Ilu ludzi zainteresowało się wtedy rzeczywistymi ustaleniami dotyczącymi sprawców? Ilu sprawdziło, czy opowieść o fanach Mansona ma jakiekolwiek podstawy?
Nie wiem.
Wiem natomiast, jak łatwo w zbiorowej świadomości może utrwalić się skojarzenie, które powtarzano wystarczająco często.
Manson. Columbine. Satanizm. Przemoc.
Kilka słów, które zaczynają funkcjonować obok siebie, choć nie udowodniono między nimi związku przyczynowego.
I właśnie dlatego nie cierpię moralnych panik.
Bo kiedy emocje zastępują dowody, człowiek przestaje być oceniany za konkretne czyny. Zaczyna odpowiadać za to, co inni sobie o nim wyobrażają.
Zakończenie
Columbine nie wydarzyło się dlatego, że Marilyn Manson malował twarz na biało, nosił czarne ubrania i nagrywał kontrowersyjną muzykę.
Doszło do niego dlatego, że dwóch sprawców zdecydowało się zamordować ludzi.
Możemy analizować ich motywacje, wcześniejsze zachowania, dostęp do broni, działania instytucji i zaniedbania, które mogły mieć znaczenie.
I właśnie to powinniśmy robić.
Nie musimy w tym celu szukać diabła na scenie muzycznej.
Najbardziej wkurwia mnie świadomość, że w czasie, kiedy rodziny ofiar próbowały poradzić sobie z niewyobrażalną tragedią, część publicznej debaty sprowadzano do obwiniania kontrowersyjnego artysty.
I co właściwie miało z tego wyniknąć?
Gdyby Manson przestał występować, Ameryka pozbyłaby się przemocy w szkołach?
Gdyby wszyscy zaczęli słuchać wyłącznie pogodnych piosenek, nastolatkowie przestaliby sięgać po broń?
Naprawdę ktoś w to wierzył?
Można nie znosić Mansona. Można uważać jego muzykę za beznadziejną, jego wygląd za groteskowy, a wypowiedzi za prowokacyjne.
Ale do cholery, od kiedy czyjś makijaż jest dowodem winy?
Marilyn Manson nie pociągnął za spust w Columbine.
A jednak część Ameryki zachowywała się tak, jakby odnalezienie winnego w świecie muzyki było ważniejsze niż uczciwa rozmowa o przyczynach tragedii.
I chyba właśnie to jest w tej historii najbardziej popierdolone.
Nie to, że Manson był kontrowersyjny. Nigdy tego nie ukrywał.
Tylko to, jak szybko ludzie potrafią zamienić własne uprzedzenia w oskarżenie.
Źródła :
1. Marilyn Manson – „Columbine: Whose Fault Is It?” (Rolling Stone, 24 czerwca 1999)
Oryginalny esej Mansona dotyczący Columbine, przemocy, mediów i szukania kozłów ofiarnych.
2. FBI – Columbine High School
Oficjalne materiały śledcze dotyczące strzelaniny z 20 kwietnia 1999 roku.
3. CNN – „Bowling for Columbine” (19 października 2002)
Potwierdza słynną wypowiedź Mansona o tym, że zamiast przemawiać do społeczności Columbine, wolałby jej wysłuchać.
4. The Drum – „When Columbine happened it shut down my career” (22 czerwca 2015)
Wypowiedź Mansona o oskarżeniach, odwoływanych koncertach i konsekwencjach kontrowersji dla jego kariery.
5. The Washington Post – Columbine i wpływ strzelaniny na kolejne tragedie (18 kwietnia 2019)
Materiał opisujący historię Columbine i późniejsze strzelaniny. Wskazuje również, że Mansona błędnie przedstawiano jako inspirację sprawców.
6. Associated Press – Anne Marie Hochhalter, czternasta ofiara Columbine (13 marca 2025)
Potwierdzenie, że śmierć Anne Marie Hochhalter w lutym 2025 roku zakwalifikowano jako zabójstwo związane z obrażeniami odniesionymi podczas masakry.
Skomentuj